2020-09-24 VCA 2017/6.0 en ISO 45001 vergeleken

VCA ISO

In de eerste helft van 2018 zijn de nieuwe VCA 2017/6.0 en de nieuwe ISO 45001 (voorheen OHSAS 18001) gepubliceerd. In dit artikel bespreken we de achtergronden van beide normen en de meest kenmerkende verschillen.

Inleiding

In de eerste helft van 2018 zijn de nieuwe VCA 2017/6.0 en de nieuwe ISO 45001 (voorheen OHSAS 18001) gepubliceerd. Beide normen richten zich op het verminderen van veiligheids- en gezondheidsrisico’s op het werk. Veel bedrijven en opdrachtgevers vragen zich af wat de verschillen zijn.

Bij VCA ligt de focus op hoe je veiligheid, gezondheid en milieu op de werkvloer moet regelen. VCA is praktisch ingericht en is bedoeld om de systemen van opdrachtgevers en aannemers zo goed mogelijk op elkaar te laten aansluiten. Er is veel aandacht voor de inzet van concrete hulpmiddelen. Voor opdrachtgevers is hierdoor duidelijk wat een aannemer op de werkvloer minimaal heeft geregeld.

Bij ISO 45001 ligt de focus op wat je moet regelen: het inrichten van een systeem om risico’s op het gebied van veiligheid en gezondheid te beheersen. Bedrijven zijn vrij in de keuze van de middelen die ze inzetten om veiligheid en gezondheid op de werkvloer te verbeteren. De aandacht gaat vooral uit naar het inrichten, monitoren en evalueren van het beheerssysteem.

In dit artikel bespreken we de achtergronden van beide normen en de meest kenmerkende verschillen.

Achtergrond

ISO 45001

ISO 45001:2018 is de vervanger van OHSAS 18001 en is een internationale norm voor managementsystemen voor gezond en veilig werken. De norm is ontwikkeld door een breed samengestelde internationale normcommissie.  

De ISO 45001-norm is opgebouwd volgens de zogenaamde ISO High Level Structure (HLS) die wordt toegepast voor alle ISO-managementsysteemnormen. Dit betekent dat de ISO 45001 dezelfde hoofdstuk- en paragraafindeling heeft als ISO 9001 (kwaliteitsmanagement) en ISO 14001 (milieumanagement). Ook is de basistekst van deze normen gelijk.

De ISO 45001-norm bestaat uit de volgende hoofdstukken:

  • Onderwerp en toepassingsgebied
  • Normatieve verwijzingen
  • Termen en definities
  • Context van de organisatie (Inzicht in de organisatie en haar context/Inzicht in behoeften en verwachtingen van medewerkers en andere belanghebbenden/Toepassingsgebied)
  • Leiderschap en participatie van medewerkers (Leiderschap en betrokkenheid/G&VW-beleid/Rollen, verantwoordelijkheden en bevoegdheden/Consultatie en participatie)
  • Planning (Acties om risico’s en kansen op te pakken/G&VW-doelstellingen en planning)
  • Ondersteuning (Middelen/Competenties/Bewustzijn/Communicatie/Gedocumenteerde informatie)
  • Uitvoering (Operationele planning en beheersing/Voorbereid zijn op noodsituaties)
  • Evaluatie van prestaties (Monitoring, meten, analyseren en evalueren van de prestaties/Interne audit/Directiebeoordeling)
  • Verbetering (Incident, afwijking en corrigerende maatregel/Continue verbetering)

ISO 45001 is toepasbaar voor organisaties in alle sectoren, zowel groot als klein.

VCA 2017/6.0

VCA is in Nederland al 25 jaar de standaard in veilig, gezond en duurzaam werken. De checklist is voortgekomen uit en in eerste instantie ontwikkeld door de (petro)chemische industrie en gebaseerd op best practices. Inmiddels zijn veel meer branches betrokken bij VCA en wordt het schema breed toegepast. VCA onderscheidt drie niveaus:

  • VCA*, gericht op de directe beheersing van VGM tijdens het uitvoeren van werkzaamheden op de werkvloer, zonder inschakeling van onderaannemers.
  • VCA**, gericht op directe beheersing van VGM tijdens het uitvoeren van werkzaamheden op de werkvloer én op een VGM-beheerssysteem.
  • VCA Petrochemie, gericht op directe beheersing van VGM tijdens het uitvoeren van werkzaamheden op de werkvloer én op een VGM-beheerssysteem met specifieke aanvullende eisen voor de petrochemie.

De VCA-checklist bevat 35 vragen. Bij VCA**-certificatie zijn 27 van de 35 vragen verplicht en kunnen er 4 van de overige 8 vrij gekozen worden.

De VCA-vragen zijn ingedeeld in 11 hoofdstukken:

  • VGM-beleid en -organisatie, betrokkenheid van de directie
  • VGM-risicobeheer
  • Opleiding, voorlichting en instructie
  • VGM-bewustzijn
  • VGM-projectplan
  • Voorbereiding op noodsituaties
  • VGM-inspecties
  • Bedrijfsgezondheidszorg
  • Aanschaf en keuring van materialen, arbeidsmiddelen en persoonlijke beschermingsmiddelen
  • Inkoop van diensten
  • Melding, registratie en onderzoek van VGM-incidenten

Kenmerken, verschillen en overeenkomsten

De normen en de wijze van certificatie verschillen op meerdere manieren van elkaar. Het is praktisch ondoenlijk om hierin uitputtend te zijn. De meest essentiële kenmerken in de normen hebben we hieronder benoemd.

Zeven onderscheidende kenmerken van ISO 45001 ten opzichte van VCA (en hoe VCA 2017/6.0 daarmee omgaat)

ISO 45001VCA 2017/6.0

Context- en stakeholderanalyse 

Bedrijven moeten de belangrijke punten/ontwikkelingen vaststellen (zowel in- als extern) die van belang kunnen zijn voor het behalen van de doelstellingen voor gezond en veilig werken.

Daarnaast moeten ze de behoeften en verwachtingen van medewerkers en andere belanghebbenden in kaart brengen.

VCA richt zich op de relatie tussen opdrachtgever en opdrachtnemer, hoofdaannemer en onderaannemer en tussen het bedrijf en (tijdelijke) medewerkers. 

De norm kent geen algemene eisen ten aanzien van een context- of stakeholderanalyse.

Toepassingsgebied bepalen 

Het managementsysteem moet alle activiteiten, producten en diensten omvatten die het bedrijf kan beheersen of beïnvloeden. Het gaat dus ook om kantooractiviteiten of activiteiten in bijvoorbeeld de eigen werkplaats.

VCA is gericht op operationele activiteiten die risicovol zijn of in een risicovolle omgeving worden uitgevoerd. Bedrijven kunnen hun eigen kantoren en werkplaatsen meenemen in de scope, maar dit is niet verplicht.

Consultatie en participatie van medewerkers 

Bedrijven moeten processen inrichten voor de consultatie en participatie van medewerkers. Niet alleen op de werkvloer, maar ook op strategisch niveau met de werknemersvertegenwoordiging (voor zover aanwezig).

Medewerkers moeten bij verschillende onderdelen van het managementsysteem betrokken worden.

Consultatie of participatie is onder andere aan de orde bij het identificeren van gevaren en risico’s, bepalen van doelstellingen en het nemen van (beheers)maatregelen.

VCA kent geen verplichting om medewerkers te consulteren en te laten deelnemen op beleidsmatig niveau. Op de werkvloer zijn er verschillende concrete eisen die dit borgen.

Acties om risico's en kansen op te pakken 

Risico’s en kansen moeten worden vastgesteld op zowel beleidsmatig/strategisch (volgend uit de contextanalyse) als operationeel niveau. Naast de gevaren en risico’s moet er ook gekeken worden naar kansen en moet rekening gehouden worden met risico’s in verband met wet- en regelgeving. Er moet daarmee breder gekeken worden dan de gebruikelijke RI&E.

Voor VCA moeten risico’s met behulp van een RI&E periodiek geïnventariseerd en geëvalueerd worden. Daarnaast wordt aandacht besteed aan specifieke eisen van de opdrachtgever op het gebied van veiligheid en gezondheid.

Wettelijke en andere eisen vaststellen 

Het bedrijf moet een proces hebben voor het vaststellen en actueel houden van de wettelijke en andere eisen die van toepassing zijn op veiligheid en gezondheid. Het overzicht van wettelijke en andere eisen moet zijn gedocumenteerd.

VCA is een manier om te voldoen aan de belangrijkste wettelijke eisen op het gebied van veiligheid en gezondheid. VCA vraagt niet om een systeem om de wettelijke en andere eisen in kaart te brengen en actueel te houden.  

Communicatie 

Processen voor zowel de interne als externe communicatie in relatie tot het managementsysteem moeten worden ingericht. Onderdeel daarvan is dat moet worden bepaald wat, naar wie, hoe en wanneer wordt gecommuniceerd. Bij de invulling van de communicatie moet rekening worden gehouden met de wensen van belanghebbenden.

Het bedrijf moet waarborgen dat de gecommuniceerde informatie betrouwbaar is.

Bij VCA moet binnen het bedrijf een communicatie- en overlegstructuur worden ingericht. Ook worden eisen gesteld aan de communicatie met opdrachtgever, onderaannemers en tijdelijke medewerkers.

Externe communicatie met bijvoorbeeld het bevoegd gezag of de omgeving hoeft niet te worden ingevuld vanuit de norm (VCA).

Compliance 

Het bedrijf committeert zich aan het voldoen aan de wettelijke en andere eisen. Het voldoen aan deze eisen moet zodanig door de organisatie zelf worden gecontroleerd, dat er een actueel inzicht is in de compliancestatus.

Bij VCA-audits leiden tekortkomingen op het gebied van wet- en regelgeving op de werkvloer tot een afwijking. Er zijn geen eisen om de compliancestatus te onderhouden.

Zeven onderscheidende kenmerken van VCA ten opzichte van ISO 45001 (en hoe ISO 45001 daarmee omgaat)

Taakrisicoanalyse (TRA) 

Bedrijven moeten gebruik maken van een TRA om VGM-risico’s in kaart te brengen en te beheersen als ze werkzaamheden uitvoeren in een specifieke situatie of omgeving of wanneer wordt afgeweken van standaard werkmethodes.

ISO 45001 vraagt om het in kaart brengen van gevaren en risico’s in verschillende situaties, waarbij ook medewerkers moeten worden betrokken. ISO 45001 kent het begrip TRA niet, deze kan hiervoor wel worden gebruikt.

Laatste Minuut Risico Analyse (LMRA) 

Vlak voordat met de werkzaamheden wordt gestart, moeten medewerkers er zeker van zijn dat alle risico’s bekend zijn en dat er voldoende (beheers)maatregelen zijn getroffen.

Zie toelichting bij TRA. ISO 45001 kent de term LMRA niet. LMRA kan wel als middel ingezet worden.

B-VCA en VOL-VCA 

Alle operationele medewerkers en operationele leidinggevenden moeten door middel van respectievelijk het diploma Basisveiligheid VCA en het diploma Veiligheid voor Operationeel Leidinggevenden VCA aantonen dat ze over voldoende VGM-basiskennis beschikken.

ISO 45001 vereist dat eerst de benodigde competenties voor alle medewerkers worden geïdentificeerd en dat er vervolgens wordt gezorgd dat de medewerkers hierover beschikken. Er worden geen specifieke diploma’s als B-VCA en VOL-VCA geëist, deze kunnen wel als middel ingezet worden.

Kennis en kunde risicovolle taken 

Geborgd moet worden dat voldaan wordt aan specifieke opleidings- en ervaringseisen voor specifieke taken. Voor werkzaamheden binnen de petrochemische sector moeten opleidingen voldoen aan de eisen vanuit het Register van Risicovolle Taken of de SSVV Opleidingengids.

Zie punt hierboven. De eisen vanuit het Register van Risicovolle Taken of de SSVV Opleidingengids worden niet geëist, maar kunnen wel als middel ingezet worden. Wanneer opdrachtgevers deze vereisen, kunnen ze via het voldoen aan wettelijke en andere eisen worden geborgd.

Toolboxmeetings 

In het kader van VGM-overleg moeten bedrijven met operationele medewerkers fysieke contactmomenten organiseren om VGM-onderwerpen te bespreken.

Afhankelijk van het certificatieniveau gelden verschillende frequenties. Bij uitzondering kan worden afgeweken, maar ook dan moet de helft van de contactmomenten fysiek plaatsvinden (bij VCA Petrochemie zijn hierop geen uitzonderingen mogelijk).

ISO 45001 kent algemene eisen om communicatie en overleg binnen de organisatie te regelen. Er zijn geen specifieke eisen ten aanzien van de vorm en frequentie van de bijeenkomst met operationele medewerkers. Toolboxmeetings kunnen wel als middel worden ingezet.

Werkplekinspecties 

Om een veilige werkomgeving in stand te houden of te bevorderen worden door operationele leidinggevenden (of medewerkers) werkplekinspecties uitgevoerd, waarbij zowel naar afwijkingen als positieve bevindingen wordt gekeken.

Periodieke werkplekinspecties worden in ISO 45001 niet geëist. Wel wordt door middel van monitoring en metingen beoordeeld of de processen beheerst verlopen en moet de directie zorgen voor een cultuur die gezond en veilig werken ondersteunt. Om aan deze eisen te voldoen kunnen werkplekinspecties wel worden toegepast, dit is echter niet verplicht.

Jaarlijkse keuring arbeidsmiddelen 

Om te zorgen dat arbeidsmiddelen en PBM’s blijvend voldoen aan de vastgestelde VGM-eisen, moeten ze tenminste eenmaal per jaar gekeurd worden en dient de keuringsvervaldatum op de betreffende middelen vermeld te worden.

ISO 45001 kent geen expliciete eisen ten aanzien van jaarlijkse keuringen en aantoonbaarheid van de keuringsvervaldatum op de werkvloer.

Binnen ISO 45001 moet echter wel voldaan worden aan de wet- en regelgeving op dit gebied.

Kies de norm die het beste bij u past

Niet alleen de normen zijn verschillend, ook de bedrijven waar ze kunnen worden toegepast zijn dat. Qua omvang, positie in de keten of voor wat betreft de ontwikkeling van hun systemen en hun ontwikkeling op het gebied van bewustzijn ten aanzien van veiligheid en gezondheid. Het is dan ook belangrijk dat bedrijven de norm kiezen die het beste bij hen past. Beide normen hebben als doel dat bedrijven veiliger en gezonder werken. Waar het voor het ene bedrijf het juist fijn is als er concreet voorgeschreven wordt wat er moet worden gedaan (zoals in VCA), is het voor een ander bedrijf misschien fijner als ze dit zelf kunnen bepalen en liever alleen het hoe voorschreven krijgen (zoals in ISO 45001).